„Sztandar chwały” (ang. „Flags of Our Fathers”) – dramat wojenny w reżyserii Clinta Eastwooda, poświęcony bitwie o Iwo Jimę – wszedł do kin 20 lat temu. To opowieść o losach amerykańskich żołnierzy uwiecznionych na słynnym zdjęciu przedstawiającym zatknięcie flagi na górze Suribachi. Obejrzałem go w dniu polskiej premiery i przez kolejne dwie dekady do niego nie wracałem.
Aż do wczoraj.
„Sztandar…” to nie jest klasyczny film o bitwie – choć sceny batalistyczne są wysokiej próby – lecz przede wszystkim opowieść o produkowaniu bohaterów, propagandzie wojennej, zbiorowej pamięci i rozdźwięku między rzeczywistym doświadczeniem żołnierzy a obrazem wojny sprzedawanym społeczeństwu.
Eastwood nakręcił równolegle „Listy z Iwo Jimy”, pokazujące tę samą bitwę z japońskiej perspektywy. Razem tworzą niezwykle interesujący dyptyk. Mam do obu filmów sporo uznania, choć uważam, że „Listy…” – które również zamierzam sobie odświeżyć – są mocniejsze dramaturgicznie.
A dlaczego w ogóle o tym piszę? Przez wzgląd na pewne osobiste doświadczenie, którym dziś – w dniu sprzyjającym refleksji i zadumie – chciałbym się z Wami podzielić.
„Sztandar…” wieńczy scena, w której kilku amerykańskich żołnierzy kąpie się w morzu. To chłopcy z oddziału, który zatknął flagę na Suribachi. Wokół nadal trwa bitwa, do której za chwilę wrócą. Nie wszyscy z niej wyjdą żywi. Scenę oglądamy jako wspomnienie jednego z uczestników tamtych wydarzeń, człowieka, który przeżył wojnę, ale nigdy nie uwolnił się od pamięci o poległych towarzyszach.
Dla mnie to najlepsza sekwencja filmu. Pozornie niewiele znaczy, a w rzeczywistości niesie ogromny ładunek emocjonalny. Żołnierze, którzy przed chwilą uczestniczyli w wydarzeniu mającym przejść do historii, schodzą do morza i zachowują się jak zwyczajni młodzi mężczyźni. Pluskają się, wygłupiają, przez moment mogą zapomnieć, gdzie się znajdują. Nie ma w tym patosu ani świadomości własnego bohaterstwa.
To bardzo Eastwoodowskie: historia widzi bohaterów, ale kamera pokazuje ludzi.
Dostrzegam w tej scenie coś jeszcze – chwilowe odzyskanie niewinności. Morze staje się przestrzenią niemal dziecięcej swobody, radykalnym przeciwieństwem wyspy, na której wszystko podporządkowane jest zabijaniu i przetrwaniu. Żołnierze na moment przestają być żołnierzami. Wracają do świata, z którego wyrwała ich wojna.
I jest w tym przejmująca ironia. My, widzowie, wiemy, jak potoczyły się ich losy. Dlatego ta beztroska, w innych okolicznościach zupełnie zwyczajna, staje się obrazem czegoś niezwykle kruchego. Kilku młodych ludzi cieszy się chwilą, nie wiedząc, ile takich chwil jeszcze im pozostało.
A teraz do brzegu.
Latem 2015 roku trafiłem do Szyrokino, kurortu nad Morzem Azowskim położonego na wschód od Mariupola. Miejscowość przecięła linia frontu, obie strony notorycznie nękały się ogniem z broni ręcznej, a nocami artylerią. Odcinek przy plaży znajdował się pod kontrolą Ukraińców. Chroniła go wysoka skarpa, można więc było swobodnie wędrować wzdłuż brzegu.
Pierwszego dnia wybrałem się tam z fotoreporterem i dwoma żołnierzami, ale morze było jakieś takie naburmuszone, nie zachęcało do kąpieli. Poza tym bardziej zależało mi na przejściu się po opuszczonych daczach; mam obsesję dokumentowania artefaktów porzuconych przez uciekających przed wojną ludzi. I na tym się wtedy skupiłem.
A nocą, już na pozycjach ustanowionych w zrujnowanym ośrodku kolonijnym Majak, przeżyłem swoją pierwszą artyleryjską nawałę. To było zupełnie inne doświadczenie niż wcześniejsze bycie pod ogniem – w Iraku czy w Afganistanie nie używano artylerii w taki sposób, tak licznie, tak „gęsto”. Choć wychowałem się przy poligonie artyleryjskim i byłem oswojony z dźwiękami kanonady, wtedy naprawdę się bałem. Po naliczeniu setki wybuchów w okolicy, dałem sobie spokój z liczeniem, uznając, że muszę znaleźć lepszy sposób, by nie zwariować. Robienie zdjęć w ciemnych piwnicznych pomieszczeniach nie miało większego sensu, ale pal licho. Nagrałem też kilka rozmów z żołnierzami, i dialogów, które prowadzili między sobą, po czym – gdy ogień nieco zelżał, po prostu poszedłem spać. Brzmi to paradoksalnie, wiem, ale uwierzcie mi – można w takich okolicznościach zasnąć.
A i tak rano byłem wyczerpany.
– Idziemy na plażę? – spytał mnie jeden z żołnierzy. Skinąłem głową i kilka minut później zrzucałem przepoconą kamizelkę i śmierdzące, oblepione pyłem ciuchy. Nie pytałem, czy mogę, po prostu wlazłem do morza.
Wkrótce dwóch moich ukraińskich towarzyszy zrobiło to samo.
Mimo wczesnej pory było już koszmarnie gorąco, zanurzenie w chłodnej wodzie przyniosło cudowne orzeźwienie. Na chwilę zapomniałem o całym świecie, a widok dwóch dorosłych facetów pluskających się jak gówniarze, przywiódł skojarzenia z dzieciństwem – z wyprawami na basen, nad Wisłę, nad podtoruńskie jeziora. To były dobre, kojące wspomnienia.
A potem usłyszałem charakterystyczny syk. Plusk i wytłumiony wodą wybuch. I kolejny.
– Moździerz! – krzyknął jeden z Ukraińców.
Daliśmy dyla. Na brzegu chwyciłem kamizelkę, w biegu założyłem ją na gołe ciało, i z resztą chomąta w ręku ruszyłem do najbliższej daczy. Po drodze myśląc o tym, jak pechowo byłoby zginąć w taki sposób. Jak trudno byłoby kolegom dziennikarzom sprzedać moją śmierć. Jak ubezpieczyciel unikałby wypłaty odszkodowania, bo przecież „nie jeździ się na wojny, by się kąpać w morzu”.
A chuja tam! Wojny nie da się przetrwać bez namiastek normalności. Ta reguła dotyczy żołnierzy i cywilów, obejmuje też dziennikarzy, których dodatkowym zadaniem jest dokumentowanie owych namiastek, wszak bez tego nie ma pełnego opisu wojennej rzeczywistości.
Nie wiem, czy to do nas strzelano. Separy i ruskie nie mogły widzieć brzegu morza. Chroniła nas wspomniana skarpa, od której do pozycji tamtych było jeszcze dobrych 200 metrów. Ale może wypatrzył nas dron – one już wtedy zaczynały pojawiać się na niebie. A może jakiś iwan po prostu chciał przestrzelić moździerz? Nie mam pojęcia. Przypadkiem czy nie, mogliśmy zginąć, ale tym razem to się nie stało.
Lecz kostucha i tak upomniała się o swoje. Jeden z moich towarzyszy kąpieli zginął kolejnego lata, drugi poległ już podczas pełnoskalowej wojny. Żyję tylko ja, zapewne dlatego, że na wojnach nie byłem, a bywałem.
I tak sobie o tym wszystkim myślałem, oglądając finalną scenę „Sztandaru…”. Zdumiony pewnym podobieństwem losów, uniwersalnością ludzkich historii.
—–
A gdybyście chcieli postawić mi imieninową kawę – tym samym wesprzeć mój blog oraz proces powstawania kolejnych książek – polecam się poniżej.
Tych, którzy wybierają opcję wsparcia „sporadycznie/jednorazowo”, zachęcam do wykorzystywania mechanizmu buycoffee.to.
Osoby, które chciałyby czynić to regularnie, zapraszam na moje konto na Patronite:
Szanowni, w sklepie Patronite możecie nabyć część moich książek w wersji z autografem i pozdrowieniami. Szeroka oferta pod tym linkiem.
Nz. Finałowa scena „Sztandaru…”
