11 listopada 2022 roku był jednym z najbardziej symbolicznych dni rosyjsko-ukraińskiej wojny. Ukraińscy żołnierze wkroczyli do Chersonia, kończąc ponad ośmiomiesięczną rosyjską okupację. Na ulicach pojawiły się niebiesko-żółte flagi, mieszkańcy witali wojskowych, śpiewali hymn i obejmowali się ze łzami w oczach. Po miesiącach strachu, represji i podporządkowania rosyjskiej administracji odzyskanie miasta oznaczało przede wszystkim koniec okupacyjnego terroru.
Z wojskowego punktu widzenia było to ogromne zwycięstwo. Ukraina odzyskała ważny ośrodek administracyjny i przemysłowy, a rosja utraciła przyczółek, z którego mogła rozwijać ofensywę w kierunku Mikołajowa i Odesy. Jednocześnie jednak wraz z wycofaniem rosyjskich wojsk pojawił się problem, którego skali nie sposób było wówczas w pełni przewidzieć.
Wolność w zasięgu rosyjskich dział
Dniepr stał się linią frontu, a Chersoń pozostał tuż przy niej. rosjanie rozmieścili na lewym brzegu artylerię, środki rozpoznania i kolejne systemy uzbrojenia, zdolne razić cele po ukraińskiej stronie rzeki. Wkrótce miasto zaczęło doświadczać regularnych ostrzałów.
Początkowo głównym zagrożeniem były pociski artyleryjskie i rakietowe. rosjanie ostrzeliwali dzielnice mieszkalne, infrastrukturę komunalną, placówki medyczne i miejsca, w których gromadzili się cywile. Z czasem do tego arsenału dołączyły na coraz większą skalę drony uderzeniowe, w tym niewielkie maszyny FPV, pozwalające operatorom śledzić i atakować pojedyncze cele.
W Chersoniu zaczęto mówić o „ludzkim safari” – polowaniu na cywilów prowadzonym z użyciem bezzałogowców.
Określenie jest drastyczne, ale nie stanowi jedynie publicystycznej metafory. W maju 2025 roku Niezależna Międzynarodowa Komisja Śledcza ONZ ds. Ukrainy przedstawiła ustalenia dotyczące rosyjskich ataków dronowych na ludność cywilną obwodu chersońskiego. Śledczy uznali, że od lipca 2024 roku miały one charakter powszechny i systematyczny, a dokonywane w ich ramach zabójstwa stanowiły zbrodnie przeciwko ludzkości. Ataki prowadzono według powtarzalnego schematu, co wskazywało na ich planowanie i organizowanie.
W przypadku Chersonia oznacza to, że nawet zwykła podróż do pracy, wyjście po zakupy czy próba dotarcia do szpitala mogą wiązać się z ryzykiem śmierci.
Miasto, które ukrywa się i znika
Przed rosyjską inwazją Chersoń liczył 300 tysięcy mieszkańców. Według Ołeksandra Prokudina, szefa chersońskiej obwodowej administracji wojskowej, dziś mieszka tam około 60 tysięcy osób.
Duża część miasta opustoszała. Szczególnie niebezpieczne są rejony położone bliżej Dniepru, choć rosyjskie ataki sięgają również dalszych dzielnic. Nad niektórymi ulicami rozciągnięto siatki przeciw dronom. Mają utrudniać bezzałogowcom dotarcie do samochodów i pieszych, ale nie zapewniają pełnej ochrony. Nie powstrzymują też artylerii, rakiet ani bomb lotniczych.
Życie coraz częściej przenosi się pod ziemię. Schrony i piwnice pełnią funkcje miejsc spotkań, punktów pomocy, a niekiedy przestrzeni edukacyjnych. Placówki medyczne przygotowują zabezpieczone pomieszczenia, by móc funkcjonować również podczas ostrzałów. Według Prokudina w obwodzie urządzono już 16 podziemnych klinik i przychodni, a kolejne są w przygotowaniu.
Miasto zmienia się nie tylko dlatego, że ubywa w nim mieszkańców. Znikają również budynki, które przez dziesięciolecia tworzyły jego rozpoznawalny krajobraz. Kiedy późną jesienią 2024 roku po raz ostatni byłem w Chersoniu, monumentalny gmach administracji obwodowej przy placu Wolności jeszcze stał. Był opuszczony, ale zachowywał swoją charakterystyczną bryłę.
Dziś to już nie ten sam budynek. 5 czerwca 2025 roku rosjanie przeprowadzili dwa naloty z użyciem kierowanych bomb lotniczych. Uderzenia poważnie zniszczyły centralną część gmachu. Zdjęcia wykonane po atakach pokazują wyrwę w konstrukcji, zawalone kondygnacje i sterty gruzu w miejscu, które przez lata stanowiło jeden z symboli ścisłego centrum miasta.
Sześć dni wytchnienia
Pod koniec października wydarzyło się coś, co na chwilę zmieniło tę rzeczywistość. W związku z dramatyczną sytuacją humanitarną w okupowanych Oleszkach, położonych na lewym brzegu Dniepru, Ukraina i rosja porozumiały się w sprawie lokalnego zawieszenia broni. W uzgodnieniu porozumienia uczestniczyła pierwsza dama USA Melania Trump, a w działania dyplomatyczne zaangażowany był również Watykan.
Uzgodniony rozejm rozpoczął się 27 października. Miał umożliwić dostarczenie pomocy humanitarnej i ewakuację mieszkańców. Początkowo dotyczył Oleszek, lecz w praktyce objął także przyległe obszary, w tym Chersoń.
Dla ludzi żyjących na prawym brzegu oznaczało to pierwsze od dawna dni prawdziwej ciszy. Nie było słychać charakterystycznego brzęczenia dronów, wybuchów pocisków artyleryjskich ani eksplozji bomb lotniczych.
Korespondenci BBC, Deutsche Welle i ukraińskich mediów opisywali mieszkańców spacerujących ulicami, odwiedzających miejsca, do których wcześniej bali się chodzić, i korzystających z chwilowego spokoju. Niektórzy sprawdzali stan opuszczonych domów, inni robili zakupy albo spotykali się z bliskimi. W kawiarniach pojawili się klienci, a ruch samochodowy stał się zauważalnie większy.
W relacjach mieszkańców powtarzało się poczucie ulgi, ale również niedowierzanie. Cisza, która w normalnym mieście nie zwraca niczyjej uwagi, w Chersoniu stała się wydarzeniem. Ludzie przywykli do tego, że nieustannie trzeba nasłuchiwać i wypatrywać zagrożenia. Teraz mogli na chwilę przestać.
Zwycięstwo wciąż niepełne
2 listopada rosyjskie ataki na obwód chersoński zostały wznowione. Pod ostrzałem ponownie znalazły się budynki mieszkalne, placówki medyczne i infrastruktura energetyczna. rosyjskie drony znów pojawiły się nad ulicami, a mieszkańcy musieli powrócić do zasad, które pozwalały im przeżyć poprzednie lata.
Kilka dni później Prokudin przyznał w wywiadzie dla agencji Ukrinform, że region przygotowuje się na najgorsze scenariusze. rosyjskie wojska na lewym brzegu Dniepru rotują jednostki, odbudowują stanowiska i gromadzą amunicję. Jednocześnie intensywnie atakują ukraińską infrastrukturę energetyczną. Według szefa administracji wojskowej aktywność niewielkich rosyjskich dronów osiąga skalę około tysiąca ataków dziennie na terenie regionu. To przybliżony wskaźnik dotyczący całego obwodu, a nie samego miasta, ale dobrze oddaje intensywność zagrożenia.
Mimo trudnej sytuacji władze miasta nie widzą podstaw do przeprowadzenia całkowitej ewakuacji Chersonia. Przygotowują jednak plany awaryjne, zabezpieczają szpitale i organizują alternatywne źródła energii. Zbliżająca się zima może dodatkowo skomplikować życie mieszkańców. rosyjskie ataki na elektrociepłownię i pozostałą infrastrukturę energetyczną grożą przerwami w dostawach prądu i ogrzewania. Dla miasta, w którym znaczna część ludności jest w podeszłym wieku, to zagrożenie równie poważne jak ostrzały.
Chersoń pokazuje, że na wojnie odzyskanie terytorium nie jest równoznaczne z przywróceniem bezpieczeństwa. rosjanie przegrali bitwę o miasto, ale zachowali zdolność do terroryzowania jego mieszkańców. Cztery lata po wyzwoleniu Chersonia ukraińskie zwycięstwo pozostaje więc niepełne – nie w wymiarze militarnym, lecz w codziennym doświadczeniu ludzi, którzy w nim pozostali.
Znacząco rozbudowaną wersję tego tekstu, którą opublikowałem w portalu TVP.Info, znajdziecie pod zamieszczonym tu linkiem.
—–
Nz. Jeden z wielu trafionych przez rosjan budynków. Zdjęcie zrobiłem w listopadzie 2024 roku, teraz takich widoków jest znacznie więcej…
